PERSOEIROS

O MARISCAL PARDO DE CELA

Pero Pardo de Cela Aguiar e Ribadeneira tamén coñecido como D. Pedro Pardo de Cela, foi un Mariscal galego do s. XV.
Estaba casado coa filla do Conde de Lemos, Isabel de Castro, que chegou a a cidade episcopal co seu tío, D. Pedro Enrique de Castro, bispo de Mondoñedo, en representación da Casa de Lemos.
Ainda que Isabel era unha Osorio por parte de pai, ela gustáballe chamarse Isabel de Castro e aportou o matrimonio bens doados polo Bispo, seu tío, integrados pola maior parte dos castelos e fortalezas baixo a Mitra, entre eles o reconstruído castelo de A Frouxeira. Os bispos sucesores de D. Pedro sempre lle reclamaron a Pardo de Cela a devolución de ditos bens patrimoniais que ninguén lle podían discutir. Pardo de Cela sempre lle negou.
Na realidade Pardo de Cela podía ter razón, pois os bens recibidos na dote pertencían a os Castros dende 1327 con Pedro Fernández de Castro, o señor da guerra, e non da Mitra como pretendían os Bispos. Así que a doazón feita a súa sobriña por D. Pedro Enríquez foi título persoal e os bens doados pertencían a él por herencia familiar.
Por tradición e leis da Igrexa todos os bens gañados ou dos propios clérigos ou bispos, a súa morte, pasan a ser da Igrexa. O caso chegou o Real Correxidor e éste falla a favor do Bispado e ordea a súa devolución, cousa que Pardo de Cela negouse rotundamente.
Entón foi xulgado en rebeldía e condenado a morte.
Por outra parte as razóns de Pardo de Cela parecían sólidas e unha lea polas terras co Bispo de Mondoñedo non parecía suficiente motivo para que a Coroa firmara unha sentenza a morte. Empezaron a cuestionar que Pardo de Cela ocupara un alto cargo militar con Enríque IV, para ter o título de Mariscal. Por eso empezaron a dicir que era aspirante a Coroa, entón os Reis Católicos para dominalo, mandaron as súas tropas a Galicia. Pero o Mariscal resistiuse ata que en 1483 morreu o Conde de Lemos, entón os mandatarios reais traman a traizón do castelo de A Frouxeira, ante a imposibilidade de podelo conquistar.
O mariscal Pardo de Cela é vendido polos seus criados que defendían a fortaleza. Os “cantares” din que o traidor foi Roi Cofano do Valadouro. Sin a protección da Frouxeira onde era forte é detido e degolado, en 1483, diante da catedral de Mondoñedo por mandato dos Reis Católicos e enterrado na súa Catedral co beneplácito do bispo mindoñense; a súa fortaleza e os símbolos de poder foron derruidos e arrasados.
A dura loita durante tres anos na Frouxeira, a traizón dos criados e morto no cadalso convertiuno rápidamente nun mito e empezou a ser trobado nas feiras e mercados.
No museo Provincial de Lugo consérvase “a mariscala”, unha enorme cadea que dise que tiña posta o Mariscal na prisión.

Tamén Isabel de Castro foise entrevistar coa súa curmá, a raíña Isabel, da que conseguiu o indulto. Pero o sabelo o bispo, amañou as cousas de xeito que, cando chegaba Isabel de Castro uns cóengos disfrazados saíron ó seu encontro e con enganos conseguiron detela ata que as campás da catedral tocaron a morto. Por eso en Mondoñedo hai unha ponte, onde os cóengos entretiveron a Isabel de Castro denominada, dende entón, a Ponte do Pasatempo (ver foto).

LENDA

Normalmente escribo lendas galega, hoxe vou por unha lenda castelá, pero que ten relación con nos, pois o protagonista foi un escritor galego, Macías o namorado. Según sábese este escritor foi máis coñecido polas lendas que polo que realmente escribiu. Pois hoxe vou contar o tráxico final de Macías.

LENDA DE MACÍAS
Macías era un xoven de bo ver que estaba ó servizo dun Marqués, nunha casa grande e con xardíns preciosos. O marqués tiña unha filla, Estrela, que era dunha beleza tal, que parecía sacada dun conto de fadas.
Os dous mozos amábanse anque ninguén o sabía, as únicas testemuñas dese amor prohibido eran as prantas e as frores do xardín da casa. Había un pequeño detalle e era que o marqués nunca permitiría que a súa filla casara cun simple servente; a única forma era que perdera o nome de poeta e se fixera guerreiro. Así que alistouse no exercito e aprendeu o manexo das armas.
A esperanza para estar con Estrela fixo que se convertera nun dos máis valerosos guerreiros e desa forma o marqués nomeouno doncel. Macías xa estaba case seguro de que non habría atranco ningún para que lle dera a man da súa filla.
Cando estaba máis ledo e máis valeroso sorprendeulle a desgraza.
Tras unha batalla moi importante de que sairan vencedores, foron celebralo, todo era ledicia ata que, de súpeto, viu chegar un mensaxeiro do marqués, dicindolle que fora olvidando a súa amada, pois a pobre, contra da súa vontade, fora prometida cun marqués da comarca.
A pena que invadía a Macías era moi grande, anque él seguiu traballando co seu amo, pero decatouse que a voda da súa amada fora por ciumes do marqués co que casara, xa que cando encontrábanse, éste intentaba evitalo.
Un día o home de Estrela sorprendeunos as agochadas e escoitou que ambos xurábanse amor eterno, éste cobarde non os encarou e foi correndo contarllo o sogro. O marqués enoxouse e enviou a Macías a unha das torres baixas do castelo. Este castigo para Macias foi moi grande máis ca súa propia morte, o único que lle deron foi un laúd.
Con voz potente Macías cantaba o seu pesar e a xente impresionada pola arte sentábase ó carón da torre para escoitalo. A súa fama extendeuse a varios kilómetros pola redonda e tamén as xeracións posteriores.
As cantigas eran desoladoras, alternando con ataques de ira nos que maldicía a súa amada por quedar cun home que non amaba antes de loitar e ademáis de non preferir a morte a estar con ese home. A esto seguíalle momentos de choros nos que se arrepentía por atreverse a maldicir a súa amada. Despois chamaba con deseperación a morte ata que ó final chegou.
O home de Estrela de noite agochouse nas sombras e a traizón cravoulle un coitelo no corazón a Macías, co cal morreu no acto. Non houbo testemuñas, pero o pobo sinalou o home de Estrela como o criminal, tal foron as represalias que tivo que abandonar o pobo. Mentres o pobo polo amor que lle tiñan a Macías, fixeronlle unha ermida e enterrarrono cunha gran lousa co seguinte epitafio:
AQUÍ YACE MACÍAS EL ENAMORADO
O pouco de morrer Macías contan que unha muller entraba na ermida a rezar pola súa alma. Din que eras unha muller tola que procedía do castelo do marqués, as únicas frases que dicía sempre era “é tarde”, “é tarde”.
Outro día entraron o xenro do marqués e o sacristán e viron un bulto a carón da tumba, o xenro do marqués riase da pobre namorada de Macías. Ó acercarse decatouse que era a súa muller, a cal estaba encerrada nos seus aposentos e non deixaba saír ata que ela logrou fuxir. Contan que cando a moveron da tumba de Macías os beizos bicaban o rostro pétreo de Macías que había sobre a súa tumba.
Pero aínda hoxe contan os habitantes do lugar que nesa ermida non está soa, pois moitas veces a luz da lúa baixa un raio cunha figura resplandecente ata tumba de Macías e escoitase unha doce melodía dun laúd.
Nese pobo din que por fin Estrela e Macías pódense amar, que tiunfou o seu gran amor.

ESCRITORES GALEGOS

PERO DA PONTE (s. XIII)
Vida
De orixe galega e escudeiro de profesión, foi un poeta medieval.
Estivo activo nos reinados de Fernando III e Alfonso X.
Obra
É autor de 53 textos:
7 cantigas de amor
7 cantigas de amigo
23 cantigas de escarnio
3 sátiras literarias
1 pranto burlesco
4 serventesios morais
2 elogios
4 prantos
1 tenzón
1 partimén.

MACÍAS (s. XV)
Vida
Naceu en Padrón (A Coruña) e morreu en Arjonilla (Jaén) en 1434.
Parece que estivo ó servicio dalgún nobre como trobador e escudeiro. Foi o último gran poeta medieval que escribiu en lingua galega. Pertenceu a chamada escola galaico-castelá, non foi tan coñecido pola extensión das súas obras, senon polas lendas dos seus amores alimentadas polos seus versos e diversas historias.
Morreu tráxicamente según contan a tradición a mans dun nobre por ciumes.
O certo é que os seus versos están recollidos no Cancioneiro de Juan Alfonso de Baena e doutros cancioneiros e fan referencias sobre eles os poetas do s. XV dende o Marqués de Santillana ata Juan de Mena.
A partir do século de Ouro convérsese nun motivo literario tanto na comedia de López de Vega (“Porfiar hasta morir”) ou no drama do Romántico como o de Mariano José de Larra (“Macías”).
Obra
Atribuenselle 21 Cantigas recollidas no Cancioneiro de Baena.

JUAN RODRÍGUEZ DO PADRÓN (s. XV)
Vida
Poeta nado en Padrón (A Coruña).
Pouco se sabe da vida deste poeta, a súa orixe non está clara. Pódese situar de poeta entre o 1420 e 1430 e decir no reinado de Juan II.
Obra
Considerado un dos escritores máis representativos da novela sentimental.
A súa obra “Siervo libre de amor” constitue un excelente exempro de aplicar os esquemas do camiño ou peregrinaxe amorosa. A dificultade do amante para reunirse coa amada apoiase nas novelas de cabaleiros que a súa vez, trasladarán de tópicos literarios a mística.
Outra obra é “Trionfo de las donas” onde cuestiona a vision do escritor italiano Boccaccio sobre as mulleres, a quen acusa de romper as regras do amor cortés.
Entre os seus textos poéticos figuran:
“Diez mandamientos de amor”
“Los siete gozos de amor”.

RECEITA

RECEITAS DO ENTROIDO

FILLOAS (receita base)
Ingredientes:
500 gr. de fariña
2 ovos
70gr. de manteiga.
1 l. de auga ou leite (se queren ½ l. de leite e ½ l. de auga)
Sal, ralladura de limón e de laranxa.
Anaco de touciño.
Elaboración:
1._ Facer un volcán coa fariña tamizada e engadirlle a manteiga derretida e fría, os ovos batidos, as ralladuras de limón e laranxa e un pouco de sal.
2._ Cando esté mezclado engadir a auga pouco a pouco para non facer bolos, e deixala non moi líquida, para que discurra pola tixola.
3._ Untar a tixola cun pouco touciño e engadir un pouco de mestura e deixar que molle o fondo da tixola, deixar que se faga a lume lento e cando estea coller coas puntas dos dedos e darllela volta para facerse polo outro lado.
4._ Repetir ata terminar coa mestura.
5._ As filloas poden acompañar ao cocido ou poden ser de postre neste caso sustituese o sal por azucre, a auga polo leite e o touciño por manteiga, así pode acompañarse de nata, froitas, mermelada…

ORELLAS
Ingredientes:
300 gr. de fariña
2 ovos
20 gr. de manteiga
20 gr. de azucre en po
Unha copiña de anís
Sal e aceite
Elaboración:
1._ Formar un volcán coa fariña e engadir os ovos batidos, anís, manteiga e o sal.
2._ Amasar a masa ata que todo os ingredientes estean ben repartidos. Deixar repousar 1 hora na neveira.
3._ Dividir a masa en 2 bolas e estira co rolo cada anaco de masa ata convertela nunha lámina.
4._ Nas láminas facer triángulos e o que seria a base do triangulo corta cun coitelo un pouco. Así cando teñades que engadilas na tixola colledes o triángulo e enrroscadelo e ponse así na tixola.
5._ Quentades o aceite, engadides a masa e cando estea dourada pòlos dous lados poñedela nunha bandexa con papel antigraso. Ó final espolvorease con azucre en po.

FESTAS POPULARES

O ENTROIDO

* ORIXE DO ENTROIDO
A palabra entroido deriva do latín "introitos" que significa “entrada” ou “comezo” da primaveira.
Non se sabe con certeza a súa orixe, algúns din que é tradición celta, outros que eran adoracións os deuses Baco ou Dionisos. Pero coa chegada do cristianismo moitas destas festas pagás foron cristianizadas. Deste xeito, estas celebracións que tiñan o significado de comezos da primaveira foron trocados pola despedida da carne antes do período de abstinencia da Coresma, que comeza o Mércores de cinza.

* GALIZA E O ENTROIDO
En Galicia o entroido celébrase dende sempre. Hai vilas na que teñen unha gran tradición coma Ourense e parte de Lugo, ata están considerados “acontecemento turístico nacional” polo Ministerio de Turismo.
O entroido en Galicia celébrase con características particulares, con disfraces e esmorgas moi diferenciadas entre as diversas vilas.
As características máis importantes son:
- As pantallas de Xinzo de Limia.
Os cigarróns de Verín
Os peliqueiros de Laza
Os zarramanculleiros en Cualedro
Os boteiros de Viana do Bolo, Manzaneda, Vilariño de Conso e O Bolo
Os chocallóns en Vilardevos… etc.
Son máscaras coloristas que cobren a cara, realizadas moitas en madeira que teñen como misión meter medo ou escorrentalas personas. Ainda que van en grupos, as súas performance (debuxos) son habitualmente individuais.
- Os Correos que van pola veciñanza ofrecendo cos “xenerais “ canten a cada unha das casas a cambio dunha doazon. Os xenerais van disfrazados con sombreiros, medallas e fitas que lembran de xeito choqueiro os uniformes do s. XIX, que frecuentemente deixan o rostro ó descuberto.
Nalgunhas das parroquias realizanse os encontros ou “altos” entre xenerais, facendo un repaso satírico da vida cotiá. Son o caso os Xenerais do Ulla ou da comarca do Deza.
- Tamén existen outros costumes:
_ As damas e galáns de Cangas e Vilaboa
_ Mecos bonitos e feos de Froxán das Viñas
_ O Oso de Salcedo en Salcedo (A Pobra do Brollón)
_ O merdeiro en Vigo
_ As madamitas e madamitos en Cotobade.

* A COMIDA DO ENTROIDO
O entroido é unha festa de comer e beber ata o límite. En Galicia a comida sempre foi un elemento fundamental, sendo o máis tradicional as filloas, a cacheira, a bica, as orellas, a androlla ou tamén os doces, os chourizos, o lacón, os grelos ou o ben querido cocido que son consumidos nestas datas do inverno.

* O CALENDARIO DO ENTROIDO
O entroido soe variar conforme a Pascua e a Coresma non tendo data fixa. Normalmente soe ser entre febreiro ou marzo, pero en algunhas vilas o entroido chega a durar cinco semans como no de Xinzo de Limia.
As súas partes fundamentais son:
_ Domingo Fareleiro ou Borrallento: A costume e que os veciños se manchen uns os outros con “borralla “ou “farelo” (a fariña de peor calidade).
_ Xoves de Compadres: Neste día realízase unha tradicional pelexa entre sexos. As mozas fabrican un boneco que representan os homes e tentan queimalo, mentres os homes loitan por llo roubar.
_ Domingo Corredoiro ou Oleiro: Tradicionalmente era cando se facía a corrida do galo; en Laza lánzase formigas enriba da xente e faise a farrapada (loita de farrapos enchoupados en lama ou esterco); en Xinzo de Limia celébrase o xogo das olas e trata en que os participantes se pasen olas de barro e a quen lle rompa debe pagar unha rolda.
_ Xoves de Comadres: O revés do de Compadres, neste caso son os homes quen fan os bonecos e elas intentan arrebatarllos.
_ Domingo de entroido: Comeza a festa maior.
_ Martes de entroido: En moitos lugares celébranse os “Testamentos” do entroido.
_ Mércores de Cinza: E a data na que todo remata e as aldeas enterran a sardiña.

ESCRITORES GALEGOS

MENDINHO (s. XIII ou s. XIV)

Vida
Mendinho, Mendiño ou Meendinho nomes que aparecen recollidos nos cancioneiros portugueses.
Pouco se sabe da vida deste xograr, a súa orixe non está clara, podía proceder do sur de Galiza. Pois a única cantiga que se conserva menciona a Illa de San Simón, en Redondela; outros opinan que podería estar relacionado coa cidade de Pontevedra, xa que o seu nome debeu ser Men, Meen ou Mendo pois nesa cidade existía unha rúa chamada dos Meendiños.
Obra
Da súa obra só coñecemos unha cantiga (nas cantigas medievais solían ser mariñeiras, entre elas a de Mendinho)
A súa cantiga de amigo está considerada entre as máis importantes da lírica trobadoresca galego -portuguesa. As súas composicións conservánse na Biblioteca Vaticana e na Biblioteca Nacional de Lisboa (Portugal).

JOHAN DE CANGAS (s. XIV)

Vida
Foi un trobador galego, probablemente procedía da zona de Cangas do Morrazo, debido a que era costume por o lugar de onde se era.
Obra
As súas composicións teñen como elemento importante o mar. Empregaba mozas namoradas como narradoras.
Conservánse tres cantigas de amigo (do subxénero de romaría) sobre o Santuario de S. Mamede do Mar (pertencente a Bueu).

MARTÍN CODAX (s. XIII)

Vida
Martín Codax ou Martim Codaz como aparece no Cancioneiro da Vaticana, foi un trobador galego, probablemente de Vigo.
Obra
As dúas características máis importates das súas cantigas foron:
A inspiración orixinal (o amor vulgar)
As súas composicións ademáis de seren transmitidas polos Cancioneiros foron recollidas no Pergamino Vindel o que nos indica a posibilidade de a música do autor.
Os poemas de Martín Codax que figuran no pergamiño son os seguintes (non teñen título, pero cítanse polo primeiro verso):
- Ondas do mar de Vigo.
- Mandad’ey comigo.
- Mha irmana flemosa treydes comygo.
- Ay Deus se sab’ora meu amado.
- Quantas sabedes amar amigo.
- En o sagrad’ en Vigo.
- Ay ondas que eu vin veer.
Existe un grupo de música antiga chamado Martín Codax, que interpreta música medieval e do Renacemento e que na súa discografía está formada por cantigas medievais de escarnio, cantigas de Santa María e, por suposto, de Martín Codax.

PERSOEIROS

MARÍA PITA
(A Coruña 1556? - Cambre 1643)

VIDA
Naceu arredor do ano 1556 no seo dunha familia modesta, co nome de María Mayor Fernández de Cámara y Pita.
No ano 1581 casou co carniceiro Xoan de Rois (morto no 1585), co que tivo unha filla: María Alonso de Rois, volveu a casar con outro carniceiro, Gregorio de Rocamonde (morto no 1589) sen fillos, despois voltou casar co mestre de navío andaluz, Sancho de Arratia, no ano 1590 e morreu no 1592 e tivo unha filla Francisca de Arratia e por último, co escudeiro da Real Audiencia, Gil Bermúdez de Figueroa, morto no 1613, co que tivo dous fillos, Xan e Francisco Bermúdez de Figueroa.
A súa vida estivo chea de numerosos pleitos dende débedas e apropiacións de bens, querelas criminais por insultos e agresións; por estes pleitos tivo que viaxar a Corte de Madrid, xa que fora condenada ao desterro, isto levouna a primeira vez no 1596 para solicitar a recompensa polos seus servizos durante o cerco inglés e a segunda no 1606, para confirmar diversas mercés reais (por exemplo licenza para exportar mulas a Portugal, exención da obriga de aloxamento de afectadapor un incendio na Cidade Vella da Coruña).
Faleceu no 1643 en Cambre, ainda que no seu testamento solicitaba ser enterrada no convento de Santo Domingo da Coruña. Conmemorase a súa memoria coa praza do concello na Coruña e unha estatua cunha chama sempre acesa.

O ATAKE DE FRANCIS DUKE.
O 4 de Maio do 1589 as tropas inglesas abriron unha fenda na muralla e comezaron o asalto da vella cidade dirixida polo alférez que, coa bandeira da resistencia na man logrou subir a parte máis alta da muralla. María Pita matou ó alférez inglés. Non se sabe, con qué arma foi coa que lle dou morte ó alférez; hai quen di que coa espada do propio marido (o segundo, Gregorio de Rocamonde, morto nese mesmo asalto), outros din que cos coitelos do negocio persoal e outros disparando. Con esa loita foi o que desmoronou a tropa inglesa e provocou a súa retirada, de máis ou menos 20.000 ingleses. Cando rematou a batalla axudou a recoller os cadaveres e coidar os feridos.