AGOLADA
· DEMOGRAFÍA:
-
Concello: Agolada
-
Provincia:
Pontevedra.
-
Comarca: Deza.
-
Área: 147’83 km²
-
Entidades de
población: 24 parroquias.
-
Gentilicio:
Agolense.
· LÍMITES:
Agolada
está situado no centro de Galicia. Limita co río Ulla polo norte e en Brocos
únese ó río Arnego antes do comenzo do Encoro
de Portomouros.
· CONCELLOS:
-
Palas de Reis e
Antas de Ulla (provincia de Lugo)
-
Santiso
(provincia de A Coruña)
-
Rodeiro, Lalín e
Vila de Cruces (provincia de Pontevedra)
· HISTORIA:
O nome
da vila de Agolada pode vir do latín “aqua
lata” unha expresión latina, isto é
auga conducida ou lavada, sin ter ningunha relación con Golada; ou tamén da súa
situación xeográfica ó estar comunicada coas zonas colindantes a través de
moitas pontes que foron construidas na época dos romanos.
Da
prehistoria consérvase importantes obxetos correspondentes a Cultura Megalítica. Os campos de túmulos exténdense ao longo destas terras.
Todo está sementado de mamoas
nas que aparecen restos valiosos coma o famoso “Tesouro de Agolada” achado nunha mamoa do campo do Xastre
(parroquia de Ferreiroa), éstos obxetos encóntranse no Museo Provincial de
Pontevedra e está formado por dous brazaletes e un toque de ouro; unha louza
cun grabado en zig-zag de Coteimil; duas mazás de pedra pulidas de Lamas
(Trabancas).
Entre os campos
de túmulos atópanse os de Pereiro (Agra), no Monte Luxilde (Artoño),
Monte da Carballeira (Berredo) e noutros lugares como Eidián, Esperante, Vidueiros,
Ferreiroa, Gurgueiro, etc...
Tamén pódese dicir os castros existentes dos
que destacamos o Castro de Marcelín
(Merlín), Castro do Coto dos Mouros
(Trabancas), Castro de Vilela
(Borraxeiros), Castro de Buxel
(Artoño), Castro de Brocos...
Da Idade
de Bronce tamén temos unha machada con duas argolas de bronce atopadas no
Monte Farelo (Trabancas).
A partir do século VI a historia do
concello estivo ligada a zona do Deza, comarca xa configurada polos mesmos
concellos que hoxe a forman. Neste século formouse o condado do Deza do mesmo
nome que a rexión, coma unhas das divisións da diócesis de Lugo, parte das
terras foron donadas no século X a Igrexa Compostelá polo rei Ordoño II.
Nesta etapa houbo unha proliferación de
igrexas románicas, as parroquias máis importantes deste tramo románico son
Ventosa, Orrea, Ferreiroa e Ramil.
Nas terras de Agolada foi
onde tivo lugar o enfrentamento entre os
Churruchaos (Suárez do Deza) e o arzobispo de Santiago a finais do s. XIV. Algúns
anos máis tarde, Agolada, aparece baixo o dominio do Conde de Lemos, Pedro Enríquez de Castro. No século seguinte os Moscos aparecen como donos das terras
e propiedades en varias xurisdiccións.
A fortaleza de Borrexeiros era propiedade da
casa de Altamira, e foi derruida durante a Revolución
Irmandiña no 1467.
Do s. XVIII en canto a construccións históricas destácase a igrexa de Vilariño, a igrexa
de Santa Comba e a igrexa de Branega, etc. Non debemos
esquencer doutras construccións representativo do municipio como son os cruceiros, hórreos, Pontes, etc.
No monte Farelo (Trabancas) hai constancia
da existencia doutro tempo, dunha capela
chamada de S. Silvestre.
Hai grabados rupestres na
Pena da Carballeira (Ferreiroa) declarado Ben
de Interés Cultural (BIC) en 1975 e os grabados do campo do
Xastre (Ferreiroa) tamén declarados BIC
(1975) e os de Ayán Picurela (Trabancas) declarados BIC no 1975.
Ademáis de que Agolada comezou a medrar
entorno a feira, que se trasladou dende os Chaos de Aian até o recinto feiral
dos Pendellos
(monumento histórico- artístico) con rudas construccións.
Agolada na cultura popular:
As mociñas da Agolada/
non saben tascar o liño/
e andan porta por porta: /
¡tásqueme este afuxaliño!
·
PATRIMONIO
ARTÍSTICO E HISTÓRICO
Agra: Os
túmulos (sepulcro levantado da terra) de Pereiro.
Igrexa e cruceiro.
Artoño: Os
túmulos de Monte Luxilde.
Castro de Buxel.
Baiña: Casa de Castro (arquitectura civil).
Bais: Mosteiro
de Bais (arrasado polos irmandiños).
Basadre:
Consérvase vestixios dunha ponte romana
en Mourazos.
Berredo: Os
túmulos do Monte da Carballeira.
Igrexa de Berredo: É un monumento do románico e evoca influencias benedictinas do
Mosteiro de Órrea, ó que pertenceu Berredo. Construida a finais do s. XII da
que só consérvase a ábside semicircular
e os arranques da nave. Na ábside, as columnas exteriores foron sustituidas por
contrafortes ou bandas lombardas; conserva os canzorros (peza vertical que
sobresae dunha parede para termar dun peso dunha solaina, dun balcón, etc.) e
as fiestras en arco, tapiados.
Borraxeiros:
Castro de Vilela: Atopouse nel unha
machada, dúas vasillas de barro, un colar e dous aneis achados en senllas mamoas.
Casa Rectoral
de Borraxeiros.
Casa de Cabanelas.
Igrexa de Borraxeiros: Conserva da súa parte primitiva a estructura
románica do s. XII, parte da fachada e os dous primeiros tramos da nave,
ademáis dalgúns elementos ornamentais e anacos de columnas. A súa portada ten
dous pares de columnas de doble arquivolta, similar as de Órrea e Ventosa, os
canzorros do tellado e unha porta lateral. O sepulcro e a estatua orante
(s. XVI) que se encontra no seu presbiterio, pertencente a Antonio Salgado, primeiro conde de Borraxeiros no século
XIII.
Pazo de
Borraxeiros: Está nun enclave elixido
para a defensa, coñecido polo lugar “da torre” e cunha orixen perdida na
escuridade dos tempos. A edficación era un castelo-fortaleza medieval, propiedade da casa de Altamira e
foi derruido en 1467 polos Irmandiños. Esta ruinas serviron como asento doutro
edificio de aspecto feudal. Moitos elementos foron aproveitados do antergo castelo de Borraxeiros para construir, no s. XVII, o Pazo de Salgado (despois chamado Pazo de
Borraxeiros). Ao longo do tempo sucedéronse diversas recontruccións que
converxeron na antiga casa señorial que hoxe pódense ver.
A construcción é de planta
rectangular, con fachada ameada de dúas plantas, con interesante porta
neoclásica e cheminea barroca, patio de armas e capela.
Cruceiro de Vilanova: Cruceiro de elegante fritura, íntegramente conservado na aldea de Vilanova (Borraxeiros).
Destaca o capitel e as esfinxies da Virxen e o crucifixio. O fuste, alongado e
de base hexagonal, descansa sobre un pedestal cúbico biselado nas arestas
superiores. Presenta plataforma pétrea baixo o pedestal.
Brántega: É
un nome de raíz céltiga.
Existen varios túmulos
funerarios no Campo da Mamoa e en Moas.
Igrexa de Brántega: Igrexa parroquial do s. XVIII, garda un retablo barroco. Ademáis da
igrexa hai tres capelas nos lugares
de Moas, O Casal e A Feira Nova.
No tocante á arquitectura
civil, na aldea de Moas existe un vello Casal con escudo nobiliario que
pertenceu ao Conde de Pallares.
Brocos:
Está o Castro de Brocos.
Embalse
de Portodemouros: A súa capacidade é de 297 hm³. A elección do emplazamento
debeuse entre outras cousas á existencia
no contorno dos materiais necesarios para a súa construcción ademáis da
impermeabilidade da roca existente.
Carmoega: Pazo da Pena: Data dos últimos anos do
século XV, pero houbo engadidos e reformas posteriores.
Eidián: Casa Solar dos Basadre: Máis coñecida
por Pazo de Eidián (tamén chamada Casa do cego) é unha típica casa fidalga
do s. XVI, foi parcialmente modificada con obras defensivas na Primeira Guerra Carlista, que enriba do
portalón de acceso ten un escudo e o seu emplazamento é un antigo Coto Templario,
dese tempo só sobrevive a capela da
aldea. Foi a casa da familia López de Basadre.
Esperante:
Hai campos de túmulos.
Ferreiroa: Igrexa de S. Pedro de Ferreiroa: Data do
ano 1030, foi modificada posteriormente, a fachada e canzorros son do século XIII
e o campanario do s. XVI. Nela destaca a súa virxe sedente.
“Tesouro de Agolada” achado nunha mamoa do Campo do Xastre (que foi declarado Ben de Interés Cultural no ano 1975).
Pena de Carballeira declarado Ben
de Interés Cultural no ano 1975.
Campos de túmulos.
En arquitectura civil teñen a
Casa dos Outeiros.
Recinto feiral Os Pendellos é un verdadeiro
monumento histórico – artístico (declarado no 1985), con rudas construccións e
que constitue un singular exemplo da arquitectura rural.
Gurgueiro:
Hai campos de túmulos.
Merlín: Castro Marcelin: Vixia de cen
horizontes, coas súas mamoas, as súas covas os seus tesouros e a súa lenda da
raiña Marcela.
Órrea: Na
parroquia estaba situado o mosteiro de
S. André de Órrea, do que hoxe só se conserva a igrexa, convertida en
templo parroquial. A igrexa parroquial
é unha obra arquitectura dunha soa nave e ábside semicircular dividida en cinco
tramos. A porta principal e de doble arquivolta con capiteis de figuras
xeométricas e tímpano liso sobre mochetas de aresta. A portada lateral abrese
ao muro norte e antes comunicaba o templo co mosteiro, é semicircular e de
doble arquivolta e tímpano liso. Na ábside unha fiestra semicircular en aresta
e a beira do tellado ornamentación xeométrica.
Ramil: Igrexa parroquial: Ten claros vestigios
prerrománicos e mesmo visigóticos na súa estructura. Estes elementos
seguramente procedan do templo primitivo do que ven as súas ruinas preto do
actual; ainda que tamén ten elementos góticos coma os capiteis interiores. De
nave única, ábside cadrada, fiestras abucinadas, portada de arco sobre columnas
cun sobrio arco triunfal con doble arquivolta.
En arquitectura civil ten a Casa das Ferraduras.
Santa Comba:
A igrexa parroquial é de estilo
neoclásico, foi construída no século XVIII.
Os Montes Candeiro e San
Sadurniño.
Un pequeno outeiro,
denominado Monte do Castro, con
algúns restos da súa antiga fortificación, na súas proximidades pódese ver dúas mamoas.
Casa
de Quintela ou dos Arias:
Consérvase a solaina, a capela e o hórreo, ademáis dun escudo no que se divisa
unha torre, un león rampante e unhas barras. Foi fundada polo escribán Alonso
de Lodeiro, que obtivo a carta de fidalguía no 1568.
Trabancas: Castro do Coto dos mouros.
Da Idade de Bronce atopouse unha machada con duas argolas de bronce atopadas no Monte Farelo.
Da arquitectura civil está a Casa Rectoral de Trabancas.
Ayán Picuela (San Mamede de Trabancas) está declarado Ben de Interés Cultural dende 1975.
No Monte Farelo hai
constancia da existencia dunha capela
chamada a de San Silvestre.
Val de Sargonza: Está a igrexa parroquial:
que pertence ao barroco rural.
Ventosa: A igrexa parroquial: data do século XIII,
pero da súa orixe románica tan só permanece a fachada e a nave. No interior ten
o sepulcro do abade Lope de Ventosa e catro frontes completas dun baldaquino,
exemplo único na comarca e un dos máis fermosos de Galicia.
Vilariño:
Hai unha fonte de augas termais, que
fixeran un pequeño balneario, hoxe abandonado.
A Ponte Vilariño foi iniciada no ano 814, hoxe reformada.
Igrexa parroquial que presenta unha curiosa fachada barroca e o seu campanario.
· ESCUDO DO CONCELLO
En campo de azur, unha
balanza da xustiza, de prata, e un carballo de sinople, atravesado por unha
espada, de prata. Ó timbre, coroa real pechada.
· FESTAS DO CONCELLO
Festa do río en Carmoega.
Festa dos chóferes en
Ferreiroa (Agolada).
Festa do porco cebado e a
carne ó caldeiro en Ferreiroa (Agolada).
Festa do Ecce Homo en Santa
Comba.
Festa do Faro en Ventosa.
Festa do emigrante en
Ventosa.
Festas patronais de Ferreiroa
(Agolada).
Festa Medieval no campo da
feira Ferreiroa (Agolada)
Festa de S. Ramón en Artoño.
Festa de S. Silvestre en
Ventosa.
Festa do S. Cristóbal en
Borraxeiros.
· PARROQUIAS
San Miguel de Agra. Santalla
de Artoño. San Pedro de Baíña. San Paio de Bais. Santa María de Basadre. Santa
María de Berredo. San Cristovo de Borraxeiros. San Lourenzo de Brántega. San
Miguel de Brocos. San Pedro de Carmoega. Santiago de Eidián. San Cibrao de
Esperante. San Pedro de Ferreiroa. San Miguel de Gurgueiro. San Pedro de
Merlín. Santo André de Órrea. San Martiño de Ramil. San Xoán de Santa Comba.
San Cibrao de Sesto. Santiago de Sexo. San Mamede de Trabancas. Santa María de
Val de Sargonza. San Xiao de Ventosa. Santa María de Vilariño.
